De Geschiedenis van de saxofoon

1840 Adolphe Sax ontwerpt de saxofoon

Op de Brusselse industrietentoonstelling van 1841 gaf Sax een eerste officiële demonstratie van zijn nieuwste creatie: de saxofoon (letterlijke betekenis = de stem van Sax).

Waarom de sax er kwam..

In de tijd van Adolphe Sax waren en nog diverse problemen in orkesten met (hout) blaasinstrumenten. De instrumenten varieerden enorm in kwaliteit, stemming en luidheid. Met de mogelijkheden van de instrumenten van toen zaten er gaten in het toonbereik en waren er met name in het laag. De bassethoorn en basson klonken bijvoorbeeld te zacht. Destijds werd de Ophicleide wel gebruikt, maar die functioneerde niet goed in de laagste range.

De sax is wellicht gebaseerd op de Ophicleide, een metalen basinstrument met een metalen mondstuk zoals een trompet en kleppen zoals we die nu kennen van de saxofoon. Het instrument is van conisch, maar minder sterk als de saxofoon en alle kleppen draaien op een eigen as en hebben een eigen toets. De Ophicleide werd onder andere gemaakt in de muziekinstrumentenfabriek van Adophe Sax's vader.

Messing in plaats van hout

Adolphe Sax had bedacht dat alleen een instrument met grote toongaten en een snel wijder worden boring kon voldoen aan de eisen van die tijd. De body werd conisch en kreeg de vorm van een parabool. Hierdoor overblaast de saxofoon met een octaaf zoals de hobo en niet zoals de cilindrische klarinet. De coniciteit is circa 1.07. 

De toongaten waren te groot om met een vinger te sluiten dus waren er kleppen nodig en verhoogde toongaten om een vlakke klep te kunnen realiseren.

Oorspronkelijk werden houtblaasinstrumenten zoals de hobo en de klarinet van buxushout gemaakt. Deze houtsoort is heel fijn en dicht, maar relatief gevoelig voor vocht en temperatuurwisselingen Toen de toepassing van meerdere kleppen algemeen werd bij klarinetten, werd het buxushout vervangen door tropische houtsoorten van betere kwaliteit.

De omvang van de body en de grootte van de toongaten van de saxofoon maakte een hout als materiaal voor het instrument minder geschikt. Het materiaal was duur en zwaar en toch te gevoelig voor temperatuur en vochtigheid. De toepassing van messing was al bekend van de als ophicleides en lag dus voor de hand. Het materiaal van de body bleek maar weinig van invloed op de klank en had het voordeel van een lichter gewicht, grotere sterkte en makkelijk verwerkbaarheid. Wel nam in de loop van de jaren de dikte van het materiaal toe om meer stevigheid te bieden.

Kleppen en toongaten

Bij klarinetten waren de toongaten heel lang beperkt tot circa 8. Halve tonen werden gemaakt door vorkgrepen. Bovendien waren alle toongaten direct binnen bereik van de vingers.

In navolging van Boehm berekende Sax de exacte locatie van grote toongaten voor iedere halve toon om een heldere klant en zuiver toonbereik te realiseren. Hij ontwierp een kleppen mechanisme waarbij de kleppen waren gegroepeerd op verhoogde op posten geplaatste assen. (bij de ophicleide had iedere klep een eigen as).  

De Saxofoon heeft in totaal met de octaafklep mee

• 20 toongaten
  • waarvan 10 in rust gesloten zijn en 8 in rust geopend
• 18 toetsen voor de bediening van de kleppen
  • 6 toetsen voor de linker en rechterhand
  • 3 linkerpalm toetsen voor de linkerhand voor hoge D, D# en F
  • 3 linkerpink toetsen voor de G#, de lage B en lage C#
  • 2 rechterpalm toetsen voor de Ab en voor de hoge E
  • 2 rechterpink toetsen voor de D# en lage C
  • 2 octaafkleppen voor de duim (in rust gesloten)

Bijzonder was dat niet alle kleppen in rust gesloten waren, zoals bij de Ophicleide, maar vaak in rust geopend. Door de open toongaten onder het toongat dat de toonhoogte bepaalt zorgt voor een open en uniforme klank over het hele bereik van de saxofoon.

Riet en mondstuk

Door de grote begindiameter van de saxofoon was een dubbelriet zoals bij de hobo niet bruikbaar en werd een enkelriet toegepast zoals bij de klarinet. Het mondstuk kreeg een relatief grote kamer evenredig met het volume dat gelijk is aan dat van de punt van de conus. De mondstukken waren in die tijd van hout.

1846 eerste patent saxofoon

In 1846 kreeg Adolphe Sax het patent op de saxofoon. De onderstaande schets is afkomstig uit het patent. Het patent schetst 8 verschillende maten van sopranino tot contra-bas die vergelijkbare dimensies karakteristieken en bediening. Daarnaast nog 6 andere patenten zoals die voor het enkele rietmondstuk.

Model 1 - werd door Sax een Eb- tenor genoemd (tegenwoordig een Eb bariton.

Model 2 - een bassaxofoon in C of Bb.

Model 3 - een contrabass in G of Ab

Model 4 - een subcontrabass in C of Bb

Model 5 t/m 8 - als 1 t/m 4 maar dan een octaafboven model 1.

Wat opvalt is dat de vorm van de saxofoons nog niet erg overeen komt met die van de hedendaagse modellen. De Eb tenor (model 1) lijkt nog het meest op de Eb bariton van nu. De halsen van de modellen 5 t/m 7 zien er nog vreemd uit. De vorm van de modellen 1 tot 3 lijkt nog sterk op die van een Ophicleide. 

Vanwege de concurrentie heeft Sax het patent waarschijnlijk aangevraagd voordat de andere modellen nog ontwikkeld waren en in het patent vooral de principes vastgelegd.

Door de aandacht voor de verbetering van de basinstrumenten was de verwachting dat de baritonsax de belangrijkste telg uit de saxofoon familie zou zijn. Dat ontwerp werd door Sax als eerste uitgewerkt. 

Een uitvergroting van de schets van de bariton is wel interessant. Het laat al de typische kenmerken van de sax van die tijd zien.

Zoals het beperkte aantal toetsen:

• 20 kleppen
• De lage C en D# zitten voorbij de onderbocht
• De lage B en C# klep zitten aan de achterzijde van de beker
• omhoog gericht mondstuk
• octaafklep onder in de zwanehals

1850 Saxofoon patent in Belgie

In 1850 vraagt Adolphe Sax een saxofoon patent aan in Belgie. Daarbij lijken de verschillende uitvoeringen meer op de saxofoons zoals we die nu kennen.  Sax beschrijft in zijn patent de alt, tenor, bariton en bass saxofoon. De bas saxofoon is sterk van vorm veranderd. De body die in 1846 nog uit verschillende paralelle buizen bestond, heeft nu net als de bariton een rechte buis waarop ook alle toetsen zijn bevestigd.

Verbeteringen in de bariton ten opzichte van 1846:

• de nek is aangepast waardoor het mondstuk rechter voor de speler staat
• de tweede octaafklep is hoger op de boog terecht gekomen 
• de bochten in de nek zijn minder scherp (reduceert turbulentie)
• De beker eindigt breder 
• de lage B klep verhuisd naar de zijkant van de beker en heeft een verbeterd mechaniek

kenmerken 

Kenmerken van de saxofoon van die tijd:

• een enkel riet op een houten mondstuk
• de laagste toon is de lage b
• geen front F
• geen zij-C
• geen zij F#
• draadvormige kleppenbeschermers
• kurken bumper op de kleppenbeschermer
• bes klep alleen bediend door toets voor de rechterhand
• geen zijklep voor Ab
• zijklep voor hoge E
• toongat gis niet in lijn met ander toongaten maar met aparte directe klep aan zijkant
• geen koppeling tussen G# en de rechterhand kleppen en lage B, Bb en C#
• geen koppeling tussen Bes en de rechterhand 
• geen enkele automatische octaafklep maar een dubbele octaafklep
• geen parelmoer in toetsen
• geen rollers in pinktoetsen
• twee bochten in de nek van de alt
• De lage bes klep aan de zijkant van de beker

Foto's

De onderstaande Couesnon uit 1898 lijkt veel op de oorspronkelijke saxofoon van Adolphe Sax.

De laagste toon is de lage b.

Deze klep heeft geen kurken of vilten bumper maar een korte arm aan de klep die de klepopening beperkt.

Het toongat van de g# klep

Dit toongat zit niet in lijn met de toongaten van d, e en f.

Het toongat zit apart aan de zijkant en de klep is zelf sluitend zoals bij hedendaagse saxen, maar wordt direct bediend en niet indirect door een combinatie van verschillende andere kleppen zoals tegenwoordig door alle toetsen lager dan G#.

In de bovenstaande foto zijn ook de betrekkelijk eenvoudige linkerpinktoetsen te zien, die nog veel lijken op die van een klarinet.

Geen parelmoer

In de onderstaande foto zijn de toetsen goed te zien. Er werd nog geen ingelegd parelmoer gebruikt. De toetsen bestonden uit opgesoldeerde plaatjes messing.  

Wat verder opvalt aan deze saxofoon is dat de posten gemonteerd zijn op een strip die in zijn geeheel op de body is gesoldeerd. Op deze sax zitten maar enkele los op de body gesoldeerde posten

De octaafklep

de onderstaande foto toont de dubbele octaafklep. De rechter klep werd bediend bij tonen boven de a en de linker bij de tonen daaronder. Een mechanisme voor het automatisch bedienen van de klep bestond nog niet.

Een filmpje van een nog oudere Adolphe Sax is hier te zien:

https://www.youtube.com/watch?v=ug_rXD7hkb0

1856 De beker wordt kleiner en de Alt nek enkele bocht

De eerste bekers waren onelegant en onhandig groot van diameter. Die werden in de eerste jaren snel kleiner. Ook verdween de dubbele bocht uit de nek van de alt. 

1881 Patent voor de lage Bes en A

Op 16 januari 1881 krijgt Adolphe Sax patent voor diverse verbeteringen van de saxofoon. De belanrijkste is de verlenging van de saxofoon die de mogelijkheid biedt een lage Bb en A te spelen.

1888 Lecomte patent op oktaaf automaat.

in 1888 krijgt Lecomte patent voor een octaaf automaat. 

1902 Eerste saxofoon met front f gespot, een Evette Schaeffer van Buffet Crampon.

1914 Patent Haynes voor getrokken toongaten

1919 Eerste saxofoon met gerolde toongaten

1926 Amerikaanse saxofoons nemen informeel 440 Hz als standaard aan.

Bronnen

[1] https://learn-uconn.academia.edu/RobertHowe

Robert Howe, “Invention and Early Development of the Saxophone, 1840-55”.  Journal of the American Musical Instrument Society 29:97-180, 2003.  Reprints available from the Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. or at ebay, http://www.ebay.com/itm/-/131470538213.